नैराश्य म्हणजे काही दिवसांची उदासी नव्हे. हा आजार मूड, झोप, भूक, ऊर्जा आणि काम करण्याच्या किंवा आयुष्याचा आनंद घेण्याच्या क्षमतेवर परिणाम करतो – आणि योग्य उपचारांनी बहुतेक लोक चांगले बरे होतात.
महत्त्वाची तथ्ये
सामान्य लक्षणे
- दोन आठवडे किंवा अधिक काळ सततची उदासी, पोकळपणा किंवा चिडचिड
- नेहमीच्या कामांत रस किंवा आनंद न वाटणे
- खूप कमी किंवा खूप जास्त झोप
- भूक किंवा वजनात बदल
- थकवा व उत्साहाचा अभाव
- लक्ष केंद्रित करण्यात व निर्णय घेण्यात अडचण
- अपराधीपणा किंवा स्वतःला निरुपयोगी समजणे
- मृत्यूचे किंवा स्वतःला इजा करण्याचे विचार
कारणे व जोखीम
- कौटुंबिक इतिहास व मेंदूतील रसायनांमधील बदल
- ताणतणावाच्या घटना, प्रियजनांचा मृत्यू किंवा दीर्घ ताण
- जुनाट आजार, वेदना किंवा हार्मोनल बदल (उदा. बाळंतपणानंतर)
- दारू किंवा अमली पदार्थांचे सेवन
- एकटेपणा व आधाराचा अभाव
उपचार
- समुपदेशन व सायकोथेरपी, उदा. कॉग्निटिव्ह बिहेविअरल थेरपी (CBT)
- मध्यम ते तीव्र नैराश्यात अँटिडिप्रेसंट औषधे – त्यांची सवय लागत नाही, परिणाम दिसायला साधारण 2–6 आठवडे लागतात आणि ती अचानक बंद करू नयेत; आत्महत्येचे विचार वाढल्यास लगेच डॉक्टरांना सांगा
- नियमित झोप, व्यायाम व दिनचर्या
- कुटुंबीयांना माहिती व आधार
- उपचारांना दाद न देणाऱ्या नैराश्यात: उपचार बदलण्यापूर्वी निदान, डोस व कालावधीचा आढावा
डॉक्टरांना केव्हा भेटावे
उदासी दोन आठवड्यांहून अधिक काळ राहिल्यास किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असल्यास मानसोपचार तज्ज्ञांना भेटा. स्वतःला इजा करण्याचे विचार येत असल्यास त्वरित मदत घ्या – टेली-मानस 14416 (मोफत, 24×7) किंवा 112 वर कॉल करा.
नवचेतना क्लिनिक कसे मदत करू शकते
नवचेतना क्लिनिकमध्ये डॉ. विवेक प्रभाकर जोगे (एमबीबीएस, एमडी मानसोपचार) गोपनीय तपासणी व पुराव्यावर आधारित उपचार देतात, आणि गरज असल्यास कुटुंबालाही सहभागी करून घेतात.
स्रोत: WHO fact sheet: Depressive disorder (2023); National Mental Health Survey of India 2015–16, NIMHANS.
