निकोटीन व ओपिओइड मेंदूची आनंद देणारी यंत्रणा (रिवॉर्ड सिस्टिम) बदलतात, त्यामुळे तलफ व विथड्रॉवलमुळे एकट्याने सोडणे खूप कठीण जाते. औषधे, समुपदेशन व फॉलो-अपमुळे यशस्वीपणे सोडण्याची शक्यता साधारण दोन ते तीन पटींनी वाढते.
महत्त्वाची तथ्ये
सामान्य लक्षणे
- तीव्र तलफ व सोडण्याचे अनेक अयशस्वी प्रयत्न
- सेवन न केल्यास चिडचिड, अस्वस्थता व लक्ष न लागणे
- तंबाखू विथड्रॉवल: भूक वाढणे व झोप बिघडणे
- ओपिओइड विथड्रॉवल: अंगदुखी, नाक वाहणे, जांभया, घाम, जुलाब व झोप न येणे
- कालांतराने जास्त सेवन व त्यावर खूप पैसा खर्च होणे
कारणे व जोखीम
- लहान वयात सुरुवात, मित्र व कुटुंबाच्या सवयी
- ताण, उदासी किंवा वेदना
- सहज उपलब्धता
- देखरेखीशिवाय ओपिओइडयुक्त वेदनाशामके घेणे
उपचार
- सेवन व त्याच्याशी संबंधित आरोग्य समस्यांची तपासणी
- निकोटीन रिप्लेसमेंट (पॅच, गम) व तलफ कमी करणारी इतर औषधे
- देखरेखीखाली ओपिओइड विथड्रॉवल आणि योग्य असल्यास दीर्घकाळ औषधांच्या मदतीने उपचार
- ट्रिगर हाताळण्यासाठी व पुन्हा सुरू होणे टाळण्यासाठी समुपदेशन
- नियमित फॉलो-अप व कुटुंबाची साथ
डॉक्टरांना केव्हा भेटावे
आरोग्य समस्या दिसेपर्यंत थांबू नका – उपचार कोणत्याही टप्प्यावर उपयुक्त ठरतात. राष्ट्रीय तंबाखू क्विटलाइनवरूनही मोफत मदत मिळते: 1800-11-2356. डिटॉक्स किंवा काही काळ ओपिओइड बंद केल्यानंतर शरीराची सहनशक्ती कमी होते – पूर्वीचा डोस पुन्हा घेतल्यास जीवघेणा ओव्हरडोस होऊ शकतो. ब्युप्रेनॉर्फिन किंवा मेथाडोन उपचार स्वतःहून बंद करू नका.
नवचेतना क्लिनिक कसे मदत करू शकते
नवचेतना क्लिनिकमध्ये डॉ. विवेक प्रभाकर जोगे (एमबीबीएस, एमडी मानसोपचार) गोपनीय तपासणी व पुराव्यावर आधारित उपचार देतात, आणि गरज असल्यास कुटुंबालाही सहभागी करून घेतात.
स्रोत: Global Adult Tobacco Survey 2 (GATS-2), India 2016–17; WHO fact sheet: Tobacco; Magnitude of Substance Use in India 2019 (MoSJE & AIIMS).
